Almancadaki Türkçe Kelimeler: Türkçeden Almancaya Geçen Kelimeler ve Kökenleri

Almancadaki Türkçe kelimeler, iki dil arasındaki yüzyıllık ilişkinin izlerini taşır. Bir kısmı Orta Çağ’dan itibaren Türk dilleri konuşan topluluklarla ve sonra Osmanlı Devleti ile kurulan temaslar sırasında, çoğu zaman Slav dilleri, Macarca, Lehçe, İtalyanca ya da Fransızca üzerinden Almancaya geçmiştir: der Dolmetscher (tercüman), die Horde (güruh), der Kaffee (kahve). Bir kısmı ise 1960’lardan sonra Almanya’ya gelen Türkiyeli göçmenlerle birlikte yerleşmiştir: der Döner, der Ayran. Bu yazıda Türkçe kökenli Almanca kelimeleri geçiş yollarıyla, Almancadaki anlamlarıyla ve örnek cümlelerle bulacaksınız. Artikeller renklidir: der (eril), die (dişil), das (nötr).

Köken bilgisi hakkında

Kelime kökenleri sözlükten sözlüğe farklı açıklanabilir. Bu yazıda Almancanın standart sözlüklerinde (ör. Duden’in köken bilgileri) Türkçe kökenli ya da Türkçe aracılığıyla geçmiş olarak gösterilen kelimeleri esas aldık. Bazı kelimelerin asıl kökü Arapça ya da Farsçadır, ama Avrupa dillerine Türkçe aracılığıyla geçmiştir; bunları ayrıca belirttik.

Almancadaki Türkçe Kelimeler Listesi

AlmancaTürkçe köküAlmancadaki anlamıNot
der Joghurtyoğurtyoğurtdoğrudan Türkçeden
der Dönerdönerdönergöçle yerleşti
der Kebabkebapkebapder ya da das; asıl kökü Arapça
der Ayranayranayrangöçle yerleşti
der Dolmetschertilmaç (dilmaç)tercüman13. yy’dan beri; Slav dilleri ya da Macarca üzerinden (tartışmalı)
die Hordeordugüruh, sürü15. yy, Lehçe üzerinden
der Paschapaşapaşa; kendine hizmet ettiren adamOsmanlı dönemi
der Janitscharyeniçeriyeniçeritarih dili
der Kioskköşkbüfe, gazete bayiiFransızca üzerinden; asıl kökü Farsça
der Kaffeekahvekahveİtalyanca/Fransızca üzerinden; asıl kökü Arapça
die TulpetülbentlaleLatince/Fransızca → Felemenkçe üzerinden
das Kismetkısmetkaderasıl kökü Arapça
Almancadaki Türkçe kökenli mutfak kelimeleri: der Joghurt, der Döner, der Kebab, der Börek, der Ayran
Almancadaki Türkçe kökenli mutfak kelimeleri: der Joghurt, der Döner, der Kebab, der Börek, der Ayran

Kısaca

  • Türkçeden Almancaya geçen kelimeler iki dönemde yoğunlaşır: Osmanlı dönemi ve 1960’lardan sonraki göç.
  • Eski dönemde geçen kelimelerin çoğu başka bir dil (Macarca, Lehçe, İtalyanca, Fransızca) üzerinden gelmiştir.
  • Göçle gelen kelimeler daha çok mutfakla ilgilidir: Döner, Ayran, Börek, Lahmacun.
  • Joghurt Almancada hem der hem das artikeliyle kullanılır (das özellikle Avusturya ve İsviçre’de).
  • Ters yönde Almancadan Türkçeye geçen kelimeler için Almancadan Türkçeye geçen kelimeler yazımıza bakın.

Türkçe Kelimeler Almancaya Nasıl Geçti?

Türk dillerinden Almancaya geçen en eski kelimeler Orta Çağ’a kadar uzanır: Dolmetscher Almancada 13. yüzyıldan beri, Horde ise 15. yüzyıldan beri kullanılır. Bu kelimeler Slav dilleri, Macarca ya da Lehçe üzerinden geldi. Osmanlı Devleti’nin 16. ve 17. yüzyıllarda Orta Avrupa’ya ilerlediği dönemde, Viyana kuşatmaları ve diplomatik ilişkiler sırasında temaslar daha da arttı. Bu dönemde Avrupa’da Osmanlı kültürüne karşı büyük bir merak da vardı: “Türk tarzı” müzik, giyim ve dekorasyon moda oldu. Aynı dönemde kahve ve lale gibi ürünler Avrupa’da yayıldı; bu ürünlerin adları da çoğu zaman İtalyanca ya da Fransızca üzerinden Almancaya ulaştı.

İkinci büyük etkileşim 1961’de Almanya ile Türkiye arasında imzalanan işgücü anlaşmasından sonra başladı. Almanya’ya gelen işçiler ve aileleri kendi mutfaklarını, alışkanlıklarını ve kelimelerini de getirdi. Bugün Döner ya da Ayran gibi kelimeler Almanya’da herkesin bildiği kelimelerdir; bazıları Almanca sözlüklerde de yer almıştır.

Almancadaki Türkçe Mutfak Kelimeleri

AlmancaTürkçe köküAlmancadaki anlamıNot
der DönerdönerdönerAlmanya’da en bilinen “fast food” yemeklerinden
der BörekbörekbörekTürk fırınlarında
die Lahmacunlahmacunlahmacunçoğu zaman “türkische Pizza” diye de anılır
der Ayranayranayranmarketlerde satılır
das BaklavabaklavabaklavaDuden: die ya da das

Bu yemeklerin çoğu Almanya’da Türk fırınlarında, marketlerde ve büfelerde her gün satılır; bu yüzden adları da Almanların günlük kelime hazinesine girmiştir. Döner kelimesi o kadar yerleşmiştir ki Dönerbude (dönerci büfesi) ya da Dönerladen (dönerci) gibi birleşik kelimeler de kullanılır: Wollen wir zum Döner gehen? (Dönerciye gidelim mi?)

Almanya’daki Türk restoranlarında ve dönercilerde menüler çoğu zaman Türkçe yemek adlarını Almanca açıklamalarla birlikte verir:

MenüdeAlmanca açıklamaTürkçe
Döner im BrotDönerfleisch im Fladenbrot mit Salat und Soßeekmek arası döner
DürümDöner im gerollten Fladenbrotdürüm
Lahmacundünner Teig mit Hackfleisch, oft mit Salatlahmacun
PideFladenbrot mit Belag, zum Beispiel Käse oder Hackfleischpide
Köftegegrillte Hackfleischbällchenköfte
AlmancaTürkçe
Einen Döner im Brot, bitte – mit allem, aber ohne Zwiebeln.Ekmek arası bir döner, lütfen – her şeyli, ama soğansız.
Zum Mitnehmen oder hier essen?Paket mi, burada mı yiyeceksiniz?
Ich nehme ein Pide mit Käse und einen Ayran.Peynirli bir pide ve bir ayran alıyorum.
Ist die Köfte scharf?Köfte acı mı?
Haben Sie auch vegetarischen Döner?Vejetaryen döneriniz de var mı?

Almancada Eski Dönemlerden Kalan Türkçe Kelimeler

Almancaya eski dönemlerde ve dolaylı geçen Türkçe kelimeler: der Dolmetscher, die Horde, der Pascha, der Janitschar, der Kaffee, die Tulpe
Almancaya eski dönemlerde ve dolaylı geçen Türkçe kelimeler: der Dolmetscher, die Horde, der Pascha, der Janitschar, der Kaffee, die Tulpe
AlmancaTürkçe köküAlmancadaki anlamıNot
der Dolmetschertilmaçtercüman13. yy; Slav dilleri ya da Macarca üzerinden
die Hordeordugüruh, kalabalık15. yy; Lehçe horda üzerinden
der Paschapaşapaşamecaz: rahatına düşkün adam
der Janitscharyeniçeriyeniçeritarih metinlerinde
die Schabrackeçaprak (muhtemelen)eyer örtüsü; eski püskü şey (mecaz)kökeni kesin değil; muhtemelen Macarca üzerinden

En ilginç örneklerden biri der Dolmetscher’dir: eski Türk dillerindeki “tilmaç / dilmaç” kelimesi 13. yüzyılda Almancaya girmiştir; Slav dilleri mi yoksa Macarca üzerinden mi geldiği kaynaklarda farklı açıklanır. Bugün Almancada sözlü tercümanın standart adıdır. die Horde ise “ordu” kelimesinden gelir; Almancaya “Tatar ordusu” anlamıyla girmiş, sonra “düzensiz kalabalık, güruh” anlamı kazanmıştır: eine Horde Kinder (bir sürü çocuk).

Almancaya Dolaylı Geçen Türkçe Kelimeler

Bazı kelimelerin Avrupa dillerine yolculuğu Türkçeden geçer, ama Almancaya başka bir dilden gelmiştir; bu yüzden Almanlar çoğu zaman bu kelimelerin Türkçeyle ilgisini bilmez. Bu kelimelerin asıl kökü bazen Arapça ya da Farsçadır:

AlmancaYoluNot
der KaffeeArapça → Türkçe kahve → İtalyanca / Fransızca → AlmancaAvrupa’ya 17. yüzyılda yayıldı
die TulpeTürkçe tülbent → Latince / Fransızca → Felemenkçe → Almancaçiçeğin biçimi türbana benzetilmiş
der TurbanFarsça → Türkçe tülbent → İtalyanca / Fransızca → Almancasarık
der KioskFarsça → Türkçe köşk → Fransızca kiosque → Almancaanlamı “büfe”ye dönüşmüş
der DiwanFarsça → Türkçe divan → (kanepe anlamı Fransızca üzerinden) → Almancasedir, kanepe; şiir divanı
der KaftanFarsça → Türkçe → Rusça / Lehçe → Almancauzun giysi

Almanca Gündelik Dilde ve Gençlik Dilinde Türkçe

Almanca gündelik dilde Türkçe kökenli kelimeler: das Kismet, wie ein Pascha, der Kiosk, Lan, Moruk
Almanca gündelik dilde Türkçe kökenli kelimeler: das Kismet, wie ein Pascha, der Kiosk, Lan, Moruk

Bazı Türkçe kökenli kelimeler deyimlerde yaşamaya devam eder: Er lebt wie ein Pascha. (Paşa gibi yaşıyor, yani kendine hizmet ettiriyor.), Das ist Kismet. (Bu kısmet.). Büyük şehirlerin çok kültürlü mahallelerinde gençler arasında Türkçe ve Arapça ödünç kelimeler içeren bir Almanca konuşma tarzı da gelişmiştir; bazı dil bilimciler (ör. Heike Wiese) buna Kiezdeutsch der. Bu tarzda Lan ya da Moruk gibi Türkçe kelimeler duyulabilir. Ancak bunlar çok gündelik, hatta argo kabul edilir; resmî ortamlarda kullanılmaz.

AlmancaTürkçe
Mein Bruder lebt wie ein Pascha: Er macht nie den Abwasch.Ağabeyim paşa gibi yaşıyor: Hiç bulaşık yıkamıyor.
Wir haben uns zufällig wiedergesehen – das war Kismet!Tesadüfen yeniden karşılaştık – kısmetmiş!
Ich hole mir schnell eine Zeitung am Kiosk.Büfeden hızlıca bir gazete alıyorum.
Eine Horde Touristen stand vor dem Museum.Müzenin önünde bir sürü turist duruyordu.

Almanya’daki Türkçeye Giren Almanca Kelimeler

Etkileşim iki yönlüdür. Almanya’da yaşayan Türkler arasında günlük konuşmada bazı Almanca kelimeler Türkçe cümlelerin içine yerleşmiştir; bu kelimeler standart Türkçede kullanılmaz ama Almanya’daki Türkçenin bir özelliği olmuştur:

AlmancaTürkçe konuşmadaAnlamı
der Termin“Termin aldım.”randevu
die Ausländerbehörde“Ausländerbehörde’ye gittim.”yabancılar dairesi
das Kindergeld“Kindergeld geldi mi?”çocuk parası
der Bescheid“Bescheid geldi.”resmî karar yazısı
die Rente“Rente’ye çıktı.”emeklilik

Bu tür dil karıştırma dil biliminde Code-Switching ya da ödünçleme olarak incelenir ve iki dilli topluluklarda çok doğaldır. Almancadan standart Türkçeye geçmiş kelimeler için Almancadan Türkçeye geçen kelimeler yazımıza bakabilirsiniz.

Almancadaki Türkçe Kelimeler Hakkında Yanlış Bilinenler

Yaygın düşünceDoğrusu
“Kaffee doğrudan Türkçeden geçti.”Türkçe kahve kelimesi Almancaya İtalyanca ya da Fransızca üzerinden ulaştı.
“Horde Almancada ordu demektir.”Almancada “düzensiz kalabalık, güruh” demektir; bugün askerî anlamı yoktur.
“Kiosk Almancada köşk demektir.”Almancada “büfe, gazete bayii” anlamına gelir.
“Kebab ve Kaftan saf Türkçedir.”Kebap’ın kökü Arapça, kaftan’ın kökü Farsçadır; Avrupa’ya Türkçe aracılığıyla geçmişlerdir.

Almancadaki Türkçe Kelimelerin Yazımı ve Telaffuzu

Türkçe kelimeler Almancaya girerken Almanca yazım kurallarına uyarlanır. Türkçedeki bazı harfler Almancada yoktur:

TürkçeAlmancaDeğişiklik
yoğurtJoghurt / Jogurty → J, ğ yazılmaz, “h” eklenmiş biçim yaygın
dönerDönerö iki dilde de var; isim büyük harfle
çaprak (muhtemelen)Schabrackeç → sch, sona -e eklenmiş
paşaPaschaş → sch

Telaffuzda da Almanca kurallar geçerlidir: Joghurt “yogurt” gibi, Döner ise uzun ö ile “dööna” gibi okunur. Almancada bütün isimler büyük harfle yazıldığı için Türkçe kökenli isimler de büyük harfle başlar: der Döner, der Ayran. Almanca okunuş kuralları için Almanca telaffuz kuralları yazımıza bakabilirsiniz.

Almancadaki Türkçe Kelimelerle Örnek Cümleler

AlmancaTürkçe
Zum Frühstück esse ich Joghurt mit Obst.Kahvaltıda meyveli yoğurt yiyorum.
Ein Döner mit allem, bitte!Her şeyli bir döner, lütfen!
Im Krankenhaus gibt es einen Dolmetscher für Türkisch.Hastanede Türkçe için bir tercüman var.
Möchtest du Kaffee oder Tee?Kahve mi istersin, çay mı?
Im Frühling blühen im Park viele Tulpen.İlkbaharda parkta birçok lale açar.
Er hat mir eine Geschichte über die Janitscharen erzählt.Bana yeniçeriler hakkında bir hikâye anlattı.
Der Kiosk an der Ecke hat bis Mitternacht geöffnet.Köşedeki büfe gece yarısına kadar açık.
Lahmacun ist in Deutschland sehr beliebt.Lahmacun Almanya’da çok sevilir.

Almanca Öğrenirken Bu Kelimelerden Yararlanma

  • Tanıdık kelimelerle başlayın: Joghurt, Döner, Kaffee gibi kelimeler ilk derslerden itibaren hem kelime hazinenizi hem de güveninizi artırır.
  • Artikeli birlikte öğrenin: Kelimeyi tanısanız da artikelini bilmeniz gerekir: der Döner, die Tulpe, das Kismet.
  • Anlam farkına dikkat edin: Horde ve Kiosk gibi kelimeler Almancada Türkçeden farklı bir anlam kazanmıştır.
  • Kökeni sohbet konusu yapın: Almanlarla konuşurken “Dolmetscher aslında Türkçe kökenli bir kelime” demek, sohbeti başlatmak için iyi bir yoldur.

Almancadaki Türkçe Kelimeler ile Okuma Metni

Ein Spaziergang durch Berlin-Kreuzberg

Am Samstag sind Lisa und Murat durch Kreuzberg spaziert.

An jeder Ecke gab es eine Dönerbude oder einen Kiosk.

Murat erklärte Lisa, dass das Wort „Joghurt“ aus dem Türkischen kommt.

Lisa war überrascht: „Und der Kaffee? Kommt der auch aus dem Türkischen?“

„Nicht direkt“, sagte Murat. „Das Wort ist über das Italienische ins Deutsche gekommen, aber es hat eine türkische Station.“

Danach tranken sie einen Ayran und aßen ein Stück Börek.

Türkçe çevirisi

Cumartesi günü Lisa ve Murat Kreuzberg’de yürüyüş yaptı.

Her köşede bir dönerci ya da bir büfe vardı.

Murat, Lisa’ya “Joghurt” kelimesinin Türkçeden geldiğini anlattı.

Lisa şaşırdı: “Ya kahve? O da mı Türkçeden geliyor?”

“Doğrudan değil,” dedi Murat. “Kelime Almanya’ya İtalyanca üzerinden geldi, ama yolu Türkçeden geçiyor.”

Ardından bir ayran içtiler ve bir dilim börek yediler.

Almancadaki Türkçe Kelimeler ile Diyaloglar

Dil dersinde

Lehrerin: Kennt ihr deutsche Wörter, die aus dem Türkischen kommen?Türkçeden gelen Almanca kelimeler biliyor musunuz?

Elif: Ja, Joghurt und Döner!Evet, Joghurt ve Döner!

Lehrerin: Sehr gut. Und wusstet ihr, dass auch „Dolmetscher“ aus dem Türkischen stammt?Çok güzel. Peki “Dolmetscher” kelimesinin de Türkçe kökenli olduğunu biliyor muydunuz?

Elif: Nein! Das ist ja interessant.Hayır! Ne ilginç.

Tercüman

Patient: Entschuldigung, ich spreche nicht so gut Deutsch. Gibt es hier einen Dolmetscher?Affedersiniz, çok iyi Almanca konuşamıyorum. Burada tercüman var mı?

Krankenschwester: Ja, wir haben eine Dolmetscherin für Türkisch. Sie kommt in zehn Minuten.Evet, bir Türkçe tercümanımız var. On dakika içinde gelecek.

Patient: Vielen Dank, das hilft mir sehr.Çok teşekkürler, bu bana çok yardımcı olur.

Büfede

Kunde: Einen Ayran, bitte.Bir ayran, lütfen.

Verkäufer: Gern. Möchten Sie auch einen Börek?Memnuniyetle. Bir börek de ister misiniz?

Kunde: Ja, mit Käse, bitte.Evet, peynirli olsun lütfen.

Alıştırmalar

1Türkçe kökünü yazın

  1. der Dolmetscher
  2. die Horde
  3. der Kiosk
  4. die Tulpe
Cevapları göster
  1. tilmaç / dilmaç
  2. ordu
  3. köşk
  4. tülbent

2Artikeli yazın

  1. ___ Döner
  2. ___ Ayran
  3. ___ Kaffee
  4. ___ Tulpe
Cevapları göster
  1. der Döner
  2. der Ayran
  3. der Kaffee
  4. die Tulpe

3Doğru mu yanlış mı?

  1. Kaffee kelimesi Almancaya doğrudan Türkçeden geçmiştir.
  2. Dolmetscher kelimesi Türkçe kökenlidir.
  3. Horde Almancada “ordu” anlamına gelir.
Cevapları göster
  1. Yanlış: İtalyanca/Fransızca üzerinden geçmiştir.
  2. Doğru: tilmaç / dilmaç kelimesinden gelir.
  3. Yanlış: Almancada “güruh, kalabalık” demektir.

Sık sorulan sorular

Almancadaki Türkçe kelimeler nelerdir?

En bilinenleri Joghurt, Döner, Kebab, Ayran, Börek, Dolmetscher, Horde, Pascha ve Kismet’tir. Kaffee, Tulpe ve Kiosk ise Türkçe aracılığıyla, başka diller üzerinden geçmiştir.

Dolmetscher Türkçe mi?

Evet, Türkçe kökenlidir: tilmaç / dilmaç kelimesi 13. yüzyılda Almancaya girmiştir; Slav dilleri mi Macarca mı üzerinden geldiği kaynaklarda farklı açıklanır.

Joghurt der mi das mı?

Her ikisi de doğrudur: der Joghurt (Almanya’da yaygın) ve das Joghurt (özellikle Avusturya ve İsviçre’de).

Kiosk ne demek?

Almancada büfe, gazete bayii demektir. Kelime Türkçe köşk’ten Fransızca üzerinden geçmiştir.

Döner Almancada der mi das mı?

der Döner. Birleşik kelimelerde de son kelimeye göre artikel alır: die Dönerbude, der Dönerladen.

Horde Türkçe mi?

Evet, Türkçe ordu kelimesinden gelir ve Almancaya 15. yüzyılda Lehçe üzerinden “Tatar ordusu” anlamıyla geçmiştir; bugün “güruh, düzensiz kalabalık” anlamındadır.

Almancada Türkçe kelime sayısı çok mu?

Hayır, sınırlıdır. Ama Döner ve Joghurt gibi birkaç kelime günlük hayatta çok yaygındır.